Soms zit het gewoon tegen. Je mailprogramma crasht, een belangrijk bestand raakt beschadigd en zelfs het herstelprogramma loopt vast. Je hebt niets verkeerd gedaan en toch zit je ermee. Nee, hè. Waarom nu? Waarom ik? In die verzuchting zit de kiem van machteloosheid: weerstand die je lam slaat.
Met machteloosheid komt direct het verlangen om op één of andere wijze de regie te herpakken. Vergeldingsdrang, beschuldigen, verwijten, jezelf de schuld geven en klagen zijn bekende manieren om die drang vorm te geven. Maar wat ze gemeenschappelijk hebben, is dat ze je aandacht vasthouden bij hoe je zou willen dat het was — en niet bij hoe het is. Ze ontnemen je de ruimte om verder te gaan.
Verantwoordelijkheid nemen betekent niet dat je alles maar over je kant moet laten gaan en evenmin dat je aansprakelijk bent voor wat misgaat. Het betekent dat je je opnieuw bewust wordt van je handelingsruimte, hoe klein ook.
Zelfs als je klem zit, zijn er altijd meerdere opties. Misschien niet makkelijk of ideaal — maar ze zijn er. Verantwoordelijkheid nemen begint bij het besef dat je omstandigheden je misschien wel ernstig beperken, maar dat je altijd een keuze hebt.
Als nu juist dat gevoel ontbreekt, hoe hervind je dat dan?
Een vraag die daarbij kan helpen, is: ‘Wat is mijn rol in het ontstaan van deze situatie?’ Dat is een lastige vraag, want ze kan ongemerkt richting schuldgevoel sturen. “O, is het dan mijn schuld?” Als je dat opmerkt, maak dan de context breder door een stapje achteruit te doen. Kijk verder dan de onmiddellijke aanleiding. Kijk terug naar een keuze die je ooit bewust hebt gemaakt en waar je nog steeds achter staat.
Ik sta bijvoorbeeld volledig achter mijn keuze voor het werk dat ik doe. Dat brengt met zich mee dat ik niet kan terugvallen op een IT-afdeling en dat ik computerproblemen dus zelf moet oplossen, ook als dat helemaal niet uitkomt. Mijn keuze is daar niet de schuld van, maar draagt wel bij aan het ontstaan van die situatie. Zodra ik dat besef, verschuift het beeld. Ik ervaar mezelf niet langer als een slachtoffer van de situatie, maar zie de situatie als een gevolg van mijn keuzes.
De basis voor deze vrijheid is je intentie. In het boeddhisme wordt vaak gesproken over één centrale intentie die de bedding vormt voor alle andere intenties: bijdragen aan het geluk van anderen. Niet om jezelf beter te voelen en ook niet om de ander te plezieren, maar om de kwaliteit van je interacties te verhogen. Hoe hoger die kwaliteit, hoe meer iedereen daar baat bij heeft — jezelf inbegrepen.
Verantwoordelijkheid nemen voelt dan niet langer als een zware last, maar als een vorm van autonomie. Niet om alles onder controle te houden — dat is onmogelijk — maar om aanwezig te blijven bij het leven zoals het zich ontvouwt.
Verantwoordelijkheid nemen betekent dus niet dat je moet zorgen dat alles goed gaat. Het betekent dat je, hoe de omstandigheden ook zijn, bereid bent een stap te zetten die van jou is. Klein of groot — maar gedragen door keuze en intentie.