Wat is je grootste probleem? Het lekkende dak? Het pakketje dat maar niet aankomt? Dat conflict op je werk? In de boeddhistische traditie ligt de aandacht minder bij wat ons overkomt, en veel meer bij hoe we ervaren wat ons overkomt.
Hoe reageer je wanneer de loodgieter wéér heeft afgezegd terwijl er zware regen is voorspeld? Of wanneer je pakket naar een afhaalpunt aan de andere kant van de stad is gebracht, terwijl je er speciaal de hele middag voor thuis bleef?
Wanneer we te maken krijgen met tegenslag, onrecht of ongemak, reageren we allemaal op onze eigen manier. De één wordt boos. Een ander gaat piekeren, zoekt afleiding, probeert te pleasen, trekt zich terug of schiet juist in de overdrive. Meestal hebben we een voorkeursreactie. En hoe vertrouwder die is, hoe minder vrij we daarin zijn.
Maar is die zichtbare reactie wel je grootste probleem?
De vormen van onze reacties verschillen — naar voren duwen, terugtrekken, analyseren, sussen, vluchten — maar ze vervullen in wezen dezelfde functie: ze herstellen een gevoel van oriëntatie wanneer we even niet meer weten waar we staan.
- Boosheid geeft houvast door kracht.
- Piekeren door kennis.
- Afleiding en terugtrekken door afstand.
- Hyperactiviteit door initiatief.
Allemaal strategieën om grip te vinden wanneer we ons overweldigd of machteloos voelen.
Toch begint dit alles al een stap eerder. Want voordat we duwen, denken, sussen of terugtrekken, hebben we de gebeurtenis al geduid: een structuur gegeven, een verklaring, een betekenis.
Die fietser die je maar net kunt ontwijken heeft geen oog voor mij. Die ene gedachte — die duiding — bepaalt je emotionele reactie. Door de gebeurtenis spring je opzij, vanwege je duiding word je boos.
Zo bekeken is je grootste probleem niet wat je doet, maar de haastige, bijna onweerstaanbare impuls om de werkelijkheid onmiddellijk te interpreteren. We reageren vaak niet op “de dingen zelf”, zoals in zen wordt gezegd, maar op onze snelle duiding ervan.
Kun je ervaren zonder meteen te begrijpen? Dat vraagt om een verschuiving: van de drang om te weten naar de mogelijkheid om te zien.
Shunryu Suzuki noemt dit de geest van de beginner: “In de geest van de beginner zijn vele mogelijkheden; in die van de expert slechts weinig.” De beginner kent openheid, nieuwsgierigheid en een frisse aandacht voor wat zich voordoet. Fouten zijn geen bedreiging, maar onderdeel van het avontuur. Er ontstaat ruimte waar het denken nog niet tussen is komen staan.
In zen wordt dit ook wel niet-weten genoemd. Hoe meer we begrijpen, weten en verklaren, hoe minder ontvankelijk we worden voor wat zich werkelijk laat zien.
Verwant aan niet-weten is verwondering. Verwondering is niet hetzelfde als verbazing. Verbazing gaat over iets onverwachts dat om een verklaring vraagt. Verwondering gaat over het moment waarop je het verlangen naar een verklaring even loslaat. Het is de helderheid die verschijnt wanneer je niet meteen weet wat iets is — en dat dat oké is.
Het is de frisheid waarmee een kind naar een regenplas kijkt. De open blik waarmee je in een vreemd land een supermarkt binnenloopt. Of dat ene onverwachte moment waarop je je eigen straat ziet alsof je die nog nooit hebt gezien.
Verwondering zet niets vast. Ze zoekt geen grip. Ze opent de ervaring in plaats van haar te vangen. Wie zich verwondert, reageert vaak milder, omdat de persoonlijke verhalen even niet de kans krijgen om het moment te overstemmen.
Misschien is dat wel de uitnodiging van deze week: niet méér begrijpen, maar minder. Je verwonderen. Helderder zien — en even de ruimte van het leven voelen.