Vastberadenheid kan je ver brengen, maar soms juist ook te lang vasthouden op een doodlopend pad. In de training van je geest zijn vastberadenheid en loslaten geen tegenpolen, maar elkaar aanvullende krachten. De vijf vormen van mentale kracht werken samen als een systeem van checks and balances. Ze helpen je om de balans te bewaren tussen doorschieten en stilvallen, tussen jezelf forceren en je laten meevoeren.
Stilvallen betekent hier niet dat je letterlijk niets meer doet, maar dat je blijft doen wat je altijd deed, zelfs als je beseft dat dat niet behulpzaam is. Over je grenzen gaan is niet behulpzaam, maar procrastinatie, uitstelgedrag, ook niet.
De eerste stap van Lojong is ‘Neem je voor te beginnen’. Ook in zen wordt veel nadruk gelegd op beginnen. Mediteren bijvoorbeeld is een oefening in steeds opnieuw beginnen. Je gaat zitten met de intentie om je aandacht bij je ademhaling te houden en je oefent op te merken wanneer je bent afgedwaald. Het tellen van je uitademing is daarbij een hulpmiddel. Als je de tel kwijtraakt is dat over het algemeen een teken dat je aandacht niet meer bij je ademhaling is. Als je dat opmerkt begin je opnieuw. Je richt je aandacht op je ademhaling en begint weer bij één.
Steeds opnieuw beginnen is een oefening op zich. Soms is er de neiging om de draad op te pakken waar je dacht gebleven te zijn. Je gaat niet terug naar één, maar verder vanaf bijvoorbeeld vijf. Dan toont zich een subtiele vorm van gehechtheid aan resultaat, aan ‘de tien halen’. In zen daarentegen staat niet het resultaat centraal, maar het proces. Mens-zijn wil zeggen onophoudelijk groeien, in beweging zijn, veranderen. Anders dan het woord ‘volwassen’ suggereert zijn we nooit afgerond en uitgegroeid. We groeien niet ergens naar toe om dan te stoppen. Er is niets te bereiken. In beweging zijn is onze bestemming.
Als we in essentie groeien zijn, wat betekent het dan om te veranderen? Dat doen we dan toch voortdurend? Vanuit een zen perspectief is veranderen niet de beweging die ons van een gefixeerde toestand A naar een andere gefixeerde toestand B brengt, maar leren op een andere manier te groeien. Groeien is een cyclisch proces dat gestuurd wordt door gewoonten. Je kunt veranderen in hoe je groeit door je nieuwe gewoonten eigen te maken.
Gewoonten vormen de bedding waarin je groeit. Veranderen begint bij het kiezen van een nieuwe gewoonte. Gewoonten ontstaan en worden versterkt door herhaling. Wat je nu doet, voelt, denkt en zegt versterkt een bestaande of legt de basis van een nieuwe gewoonte. Veranderen doe je niet door jezelf te forceren in de richting van een einddoel, maar door steeds weer opnieuw koers te bepalen. Dat maakt elk moment een mogelijkheid om opnieuw te beginnen.
Nieuwe gewoonten wortelen altijd in de schaduw van oude. Dat ze niet meteen stevig staan, is normaal. Als het een keer niet lukt, is dat geen falen. Het is een oefenmoment. Je leert zien hoe diep je oude patronen zitten en hoe ze zich tonen. Dat maakt ruimte voor groei.
Falen hoort bij een leven waarin resultaat de maat is. Leren bij een leven waarin groei centraal staat. Het is de kracht van opnieuw beginnen.